[علیرضا لواسانی]

خدا گمراه می‌كند یعنی چه؟

قرآن كریم هدایت و اضلال را به خداوند نسبت داده و مى‌فرماید: «یُضلّ الله مَن یَشاءُ و یَهدى مَن ‏یَشاءُ»(1) خداوند هر كسى را بخواهد گمراه و هر كه را بخواهد هدایت مى‌كند.

با رجوع به قرآن و ارجاع آیات ‏به یكدیگر دو نوع هدایت به خداوند نسبت داده مى‌شود:

اول: هدایت عمومى
و دوم: هدایت پاداشى.‏

هدایت عمومى، هدایت فراگیر و همگانى است كه شامل همه‌ی انسان‌ها مى‌شود مانند قرآن كه در ‏وصف آن آمده است «هُدىً لِلنّاسِ»؛ هدایت براى مردم است.

هدایت عمومى، هدایتى ابتدایى است؛ كسى ‏كه به هدایت ابتدایى پاسخ مثبت دهد و به دنبال آن حركت نماید و كسى كه به قرآن معتقد شده و به حكم ‏آن آشنا گردد و در خدمت قرآن قرار گیرد از هدایت پاداشى بهره مى‌برد.‏

اضلال خداوند بر خلاف هدایت امرى وجودى نیست، چه این كه ضلالت نیز در قبال هدایت عدم ملكه ‏است، ضلالت یك امر وجودى نیست تا خداوند به كسى اعطا نماید بلكه بهره نداشتن از الطاف الهى است.‏
هدایت تشریعى، هدایتى عمومى است و بدون استثنا همه ی انسانها را در بر مى‌گیرد، لیكن هدایت ‏پاداشى هدایت تكوینى است و كسى كه از آن بهره‌مند شود وسایل رسیدن به مقصد به او اعطا مى‌شود. ‏قلب او به طرف كارهاى خیر نرم و ملایم مى‌شود و نسبت به شر تنفر پیدا مى‌كند و به آن گرایش پیدا ‏نمى‌كند.‏

هدایت پاداشى در تعابیر قرآنى مختص كسانى است كه به هدایتهاى تشریعى پاسخ مثبت مى‌دهند، ‏مانند:

«یَهدِى اِلَیه مَن أناب»(2) كسى كه به سوى خداوند بازگردد و انابه نماید بسوى او هدایت مى‌شود.

‏و یا «ان تُطیعوه تهتدوا»(3) اگر او را اطاعت نمایید، هدایت مى‌شوید.

 و همچنین: «مَن یُؤمن بالله یَهدِ ‏قلبه»(4) كسى كه ایمان به خداوند بیاورد دل او را هدایت مى‌نماید.‏

آیات بسیارى از قرآن كریم ناظر به این مطلب است كه اگر كسى ایمان بیاورد و مقدارى بر آنچه ایمان ‏آورد، عمل نماید قلب او به آسانى به طرف خیر حركت مى‌كند و معارف دینى را نیك مى‌فهمد.‏

هدایت پاداشى ایجاد علاقه و گرایش و تهیّه‌ی توفیق و وسایل و مانند آن است.‏

اضلال و گمراه كردن خداوند برخلاف هدایت نمودن او به دو قسم تقسیم نمى‌شود بلكه براى اضلال بیش ‏از یك قسم نیست، زیرا خداوند ـ معاذ الله ـ اضلال ابتدایى ندارد و كسى را در ابتدا گمراه نكرده و فریب ‏نمى‌دهد، اضلال خداوند همواره كیفرى است و اضلال كیفرى شامل كسانى مى‌شود كه على‌رغم هدایت ‏ابتدایى، كه شامل عقل، فطرت و الهام فجور و تقوى از درون و وحى تشریعى و كتابهاى آسمانى، رسالت و ‏امامت از بیرون، دین را پشت سر گذارده و از نداى فطرت اعراض نموده و به طرف گناه حركت مى‌نماید.

‏خداوند سبحان به انسان خاطى و گناهكار ابتدا فرصت توبه و انابه و بازگشت را اعطا مى‌كند و او اگر از این ‏مهلت نیز استفاده نكند به اضلال الهى گرفتار مى‌گردد.‏

قرآن كریم كه اضلال را به مشیت الهى نسبت مى‌دهد در برخى از آیات مشیّت خداوند را توضیح داده و ‏مى‌فرماید:

«و ما یُضلّ به الاّ الفاسقین»(5) یعنى؛ او با آن جز فاسقان را گمراه نمى‌كند.‏

اضلال خداوند بر خلاف هدایت امرى وجودى نیست، چه این كه ضلالت نیز در قبال هدایت عدم ملكه ‏است، ضلالت یك امر وجودى نیست تا خداوند به كسى اعطا نماید بلكه بهره نداشتن از الطاف الهى است.‏

آیات بسیارى از قرآن كریم ناظر به این مطلب است كه اگر كسى ایمان بیاورد و مقدارى بر آنچه ایمان ‏آورد، عمل نماید قلب او به آسانى به طرف خیر حركت مى‌كند و معارف دینى را نیك مى‌فهمد.‏
خداوند، گرایش، علاقه، انس، اسباب و وسایل، دوست خوب، استاد خوب، شاگرد خوب و شرایط مناسب ‏را به فاسق اعطا نمى‌كند و امكان بهره‌ورى از این امور را از او سلب مى‌نماید و او را به حال خود رها مى‌كند ‏و به این ترتیب هواهاى نفسانى بر او چیره شده و زمام زندگانى او را به دست گرفته و در اختیار شیطان قرار ‏مى‌دهد. او دَرِ رحمت خود را بر انسان گمراه مى‌بندد. و در سوره مباركه فاطر به این حقیقت اشاره شده ‏است كه: «ما یَفتح الله للناس من رحمةٍ فَلا مُمسِك لها و ما یُمسك فلا مرسل له من بعده و هو ‏العزیز الحكیم»(6).‏

آنچه را كه خداوند از رحمت بر بندگان خود بگشاید بازدارنده‌اى براى آن نیست و آنچه را او باز دارد، ‏گشاینده‌اى ندارد و خداوند شكست‌ناپذیر و حكیم است.----------------------------------------------------------

‏(1) سوره مدثر، آیه 31 و سوره ابراهیم، آیه4. ‏
‏(2) سوره رعد، آیه27.‏
‏(3) سوره نور، آیه 54.‏
‏(4) سوره تغابن، آیه 11.‏
‏(5) سوره بقره، آیه 26.‏
‏(6) سوره فاطر، آیه 2.‏